GOLDONGO neyi ölçer?
GOLDONGO bir arazi eleme aracıdır. Bir bölgenin akarsu ağını kesimlere böler ve her kesimi, ağır tanelerin çökebileceği bir şekle ne kadar sahip olduğuna göre puanlar. Hesap, yaklaşık 30 metre çözünürlüklü yükseklik verisinden yapılır: dere boyunca eğimin nasıl değiştiği, yatağın nasıl kıvrıldığı, kolların nerede katıldığı ve vadinin nerede kayaya sıkıştığı bu veriden okunur.
Skorun baktığı dört biçim bu rehberin anlattığı dört tuzakla aynıdır. Eğim: dik bir kesimin düzleştiği yer. İç büküm: kavisin yavaş tarafı. Kavşak: bir kolun ana dereye katıldığı yer. Anakaya: vadinin daralıp akışı kayaya sıkıştırdığı yer. Dördünde de ortak olan şey, suyun taşıma gücünü kaybetmesi ve en ağır tanelerin ilk önce düşmesidir.
Her kesim bu işaretlerden tek bir skor alır. Skorlar aynı bölge içinde birbiriyle kıyaslanır; aynı yükseklik tabanı, aynı kurallar. Farklı bölgelerin skorları birbirine çevrilemez. Uzun bir dere haritada farklı renkli parçalardan oluşan bir zincir gibi görünür, çünkü geometri dere boyunca değişir ve skor da onunla birlikte değişir. Bu değişkenlik kusur değil, aracın asıl söylediği şeydir: derenin neresinde durman gerektiği.
Skor neyi söylemez?
GOLDONGO bir altın bulucu değildir. Yüksek skor, bir kesimin ağır mineralleri biriktirebilecek bir geometriye sahip olduğunu söyler; yukarıda altın olup olmadığı hakkında hiçbir şey söylemez. Havzasında altın kaynağı olmayan bir derede kusursuz bir tuzak, yalnız siyah kum ve çakıl tutar. Uygulamanın kendi “Nasıl çalışır?” ekranı da aynı cümleyle açılır: gerçekçi beklenti birkaç renktir.
Skor bir izin de değildir. Haritada parlak renkli bir kesim, orada kazabileceğin ya da numune alabileceğin anlamına gelmez; bunu bulunduğun yerin kuralları belirler ve onları öğrenmek sana düşer. Korunan alanlardaki kesimlerin skoru sıfıra zorlanır ve harita bu alanları taranmış gösterir. Ama resmî sınırlar her yerde eksiksiz değildir; bir alanın durumunu yola çıkmadan önce kendin doğrula.
Son olarak skor bir kesinlik iddiası taşımaz. Bazı kesimler diğerlerinden daha az veriyle puanlanır; örneğin uydu verisinin ulaşmadığı ya da bitki örtüsünün maskelediği yerlerde bazı terimler ölçülemez. Skor kartı bu durumları ayrıca yazar. Böyle bir uyarı gördüğünde o kesimin skorunu komşularıyla aynı kesinlikte okuma. Bilinen bir maden zuhuru kaydı olmayan yerlerde kart ayrıca skorun yalnız tuzak geometrisini yansıttığını, yukarıda altın olduğunu göstermediğini yazar.
Bir akarsuya dokununca ne görürsün?
Haritada bir akarsu kesimine dokunduğunda skor kartı açılır. En üstte kesimin adı (adsızsa “İsimsiz akarsu”), renk ölçeğindeki yeri ve bölgedeki kademesi durur. Altındaki satırlar skoru yargılamana yarar: Kaynak satırı çizginin yalnız yükseklik verisinden mi geldiğini, yoksa bağımsız bir akarsu kaynağıyla örtüşüp örtüşmediğini söyler. Yatak, havza alanı, tıkladığın noktanın rakımı ve dokununca kopyalanan konum da buradadır.
“Skoru ne oluşturuyor” satırını açtığında skor terimlerine ayrılır: her terimin katkısı bir çubukla ve sayıyla gösterilir. Böylece yüksek bir skorun eğim kırılmasından mı, bir kavşaktan mı, yoksa vadideki daralmadan mı geldiğini görürsün. “Boy-kesit ve havza arazisi” bölümü kanalın yükseklik profilini çizer; profildeki düzleşme, akıntının yavaşladığı yeri gösterir. Yanında havzanın rölyefi, yükseklik aralığı ve ortalama eğimi durur.
Kesime dokunmak, onu besleyen yukarı havzanın sınırını da çizer. Bu tek resim “buradaki ağır taneler nereden gelebilir?” sorusunun cevabıdır ve yukarıdaki kavşakları ve bükümleri birlikte gösterir. Kartın eylem satırında yol tarifi, yıldızlama, paylaşma ve o noktaya işaret bırakma düğmeleri vardır. Yol tarifi, telefonundaki hangi harita uygulamasıyla gitmek istediğini sorar; paylaşma ise noktayı bir arkadaşına ya da kendi notlarına göndermenin en kısa yoludur.
- Kademe ve renk: bölge içindeki yeri
- Kaynak: yalnız yükseklik verisi mi, bağımsız veriyle örtüşüyor mu
- Skoru ne oluşturuyor: terim terim katkılar
- Boy-kesit: düzleşme = yavaşlama
- Uyarı satırları: eksik veriyle puanlanan kesimler
Katmanlar, ağırlıklar ve arama
Katmanlar paneli haritanın neyi gösterdiğini belirler. Gruplar şunlardır: Filtreler (en düşük skor eşiği ve yalnız bağımsız veriyle örtüşen kesimler), Akarsular ve su (yapay kanallar, karşılaştırma için OpenStreetMap nehirleri, HydroRIVERS, göller ve barajlar), Arazi (gölgeleme, eğim, bakı), Referans jeoloji (veri olan yerde maden zuhurları), Tarih ve sit, Yer ve erişim (yer adları, yollar, seçili noktadan en yakın yola rota) ve Benim verilerim (numunelerin, yıldızların, seçili kesimin havzası).
Ağırlık kaydırıcıları skoru oluşturan faktörlerin payını değiştirir. Örneğin anakaya daralmalarına eğim kırılmalarından daha çok güveniyorsan onu öne çıkarırsın; harita ve kart anında senin ağırlıklarınla yeniden renklenir, her faktörün yanında etkin ağırlığı yazar. Bu, skoru “düzeltmek” için değil, kendi okumanı sınamak içindir. Sıfırlama satırı her zaman varsayılana döndürür. Bir ağırlığı değiştirip hangi kesimlerin yükselip hangilerinin düştüğüne bakmak, bir skorun hangi terime dayandığını anlamanın en hızlı yoludur. Ayarladığın ağırlıklar Hedefler listesine de taşınır.
Yer arama kutusu haritadaki köy ve kasaba adlarında arar; Türkçe karakterleri yazmasan da bulur, aynı adlı birden fazla yer varsa il ve ilçesini gösterir. Ölçü aracıyla yürüyeceğin kesimin uzunluğunu ya da yoldan uzaklığı ölçebilirsin. Arazi gölgelemesi ve eğim katmanı açıkken vadinin biçimi ve eğim kırılmaları çıplak gözle de okunur hâle gelir.
Masadan sahaya: bir gezi nasıl planlanır?
İyi bir gezi evde başlar. Önce ulaşabileceğin bir alanı yer aramasıyla bul ve orada bir vadide birbirine yakın, yüksek skorlu kesim kümelerine bak. Tek başına parlayan bir kesimden çok, aynı vadide art arda gelen birkaç iyi kesim daha fazla deneme noktası demektir. Bir kesime dokunup havzayı aç, jeoloji ve tarih katmanlarıyla yukarıda bilinen bir zuhur ya da eski işletme olup olmadığını kontrol et.
Sonra Hedefler sayfasına geç. Burada alanının en yüksek skorlu kesimleri, senin ağırlıklarına göre sıralı bir liste hâlindedir. Listeyi bağımsız veriyle örtüşen kesimlere, yola uzaklığa, yalnız yıldızladıklarına göre süzebilir, konumuna göre sıralayabilir ve daha önce numune aldığın kesimleri gizleyebilirsin. En az iki kesimi yıldızladıysan Karşılaştır ekranı onları terim terim yan yana koyar.
Seçtiğin hedefleri GPX olarak sahada kullandığın yön bulucuya, CSV olarak tabloya aktarabilir ya da yazdırılabilir bir saha raporu alabilirsin. Vadide telefonun çekmeyebilir: akarsu ağı paketini önceden cihazına indirebilirsin, indirme boyutu baştan yazılır. Yola çıkmadan evde uçak modunda bir kez dene; sahada fark etmek geç olur. Telefonun şarjı biterse diye yanında kâğıda basılmış bir hedef listesi olması da iyi fikirdir.
- Yer ara, ulaşılabilir bir vadide yüksek skor kümesi seç
- Havzayı aç, jeoloji ve tarih katmanlarına bak
- Korunan alan taramasını kontrol et, kuralları ayrıca öğren
- Hedefleri yıldızla, karşılaştır, GPX ya da rapor al
- Akarsu paketini indir ve çevrimdışı dene
Saha kaydı: “bir şey yok” da bir sonuçtur
Saha kaydı gezilerin, durakların ve numunelerin defteridir. Bir gezi açarken bulunduğun yerin kurallarını kontrol ettiğini onaylarsın. Haritadaki bir kesimden durak eklediğinde koordinatlar kayda hazır gelir; numuneyi konumu, notu ve fotoğrafıyla kaydeder, sonra kaç renk bulduğunu girersin. Sonuç sıfırsa kayıt “bir şey yok” olarak düşer ve bu, doldurulması gereken bir boşluk değil, kaydın kendisidir.
Boş tavayı yazmak çoğu kişiye gereksiz gelir, ama bir vadiyi öğrenmenin yarısı nerede olmadığını bilmektir. Hangi kesimi, hangi tuzağın hangi noktasını denediğini ve ne çıktığını yazdığında bir sonraki gezin aynı yeri tekrar denemekle geçmez. Hedefler listesi de bu kayıtları okur ve numune aldığın kesimleri işaretler. Boş sonuçları yazmazsan yalnız başarılı noktaları hatırlarsın ve vadiyi olduğundan zengin sanırsın.
Numunelerden ayrı olarak haritaya kendi işaretlerini bırakabilirsin: kaynak, kuvars parçası, yüzlek, geçit, tehlike gibi. Masaüstünde sağ tıkla, telefonda uzun bas ya da skor kartındaki işaret düğmesini kullan; ikon, başlık, tarih, not ve fotoğraf eklenir. Numuneler biriktikçe skor modeli kendi sahanın sonuçlarıyla yeniden eğitilebilir; Araştırma bölümü bu döngüyü ve modelin sürümlerini gösterir. Bunun anlamlı olması için boş sonuçlar dolu olanlar kadar gereklidir.
Sınırlar ve bugünkü durum
30 metrelik bir yükseklik modeli vadinin biçimini görür, ama sahada seni ilgilendiren birçok şeyi göremez: tek tek iri bloklar, anakayadaki çatlaklar, bir barın bu mevsimki hâli, son taşkının neyi taşıyıp neyi bıraktığı. Haritadaki akarsu çizgileri de yaklaşıktır ve dereler yer değiştirir. Harita hangi kesime gideceğini seçmene yarar; o kesimin içinde neresi olduğunu yerde, gözünle okursun.
Canlı bölge Türkiye’dir ve uygulama bugün Türkçedir. Akarsu ağı puanlanmış diğer ülkeler ücretsiz betada açık; kalanların sayfaları var ama haritaları yapımda, ve bölge sayfası güncel durumu gösterir. Mağazalarda henüz uygulama yok; GOLDONGO telefonun tarayıcısında çalışır ve ana ekrana eklenebilir. Bir bölgenin açılmasını bekliyorsan o bölgenin iletişim sayfasına e-postanı bırakabilirsin; harita açıldığında bir kez yazılır.
Kamu verisinden türetilen akarsu ağlarında hatalar olur: var olmayan bir kol, yanlış yere çizilmiş bir yatak, ovada kaybolan bir havza sınırı. Böyle bir şey gördüğünde bölgenin iletişim sayfasından bildir. Her bildirim haritayı bir sonraki kullanıcı için biraz daha doğru yapar. Bildirirken konumu skor kartından kopyalayıp eklemek, sorunun nerede olduğunu bulmayı çok kolaylaştırır.